Letterlijke tekst persconferentie informateur Letschert op 30 januari 2026

LETSCHERT

Dank u wel, dank u wel. Goedemorgen, dames en heren. Wat fijn dat u er allemaal bent. Ik heb u wat minder gezien de afgelopen week. Dat was een goed teken voor mij. En met heel veel genoegen ga ik zo meteen mijn eindverslag aanbieden aan de voorzitter van de Tweede Kamer. En ik kan u ook wel vertellen dat mijn academische hart ook wel eigenlijk heel erg blij is. En ook wel een beetje opgelucht moet ik zeggen dat ik de deadline van mijn opdracht heb kunnen halen. En die was strak hè. Dat was een strakke deadline om voor vandaag klaar te zijn. Want als ik één ding heb geleerd in mijn afgelopen weken in Den Haag. Dan is het wel dat het komen tot een coalitieakkoord geen lineair proces is. En ik zal u kort iets vertellen over de manier waarop ik uitvoering heb gegeven aan de opdracht die ik op 10 december ook in dit zaaltje heb mogen ontvangen. Ik heb mijn werkzaamheden in twee onderdelen uitgevoerd. Het eerste onderdeel stond naast de inhoudelijke gesprekken in het teken van de samenstelling van de aankomende coalitie. En dat was geen makkelijke puzzel. Ik heb daarover gesproken met de fractievoorzitters van de partijen in de Tweede Kamer en ook met experts op het gebied van staatsrecht en coalitievorming. En zoals u weet hebben de drie partijen begin deze maand bekendgemaakt samen een kabinet te willen vormen. En de basis voor die keuze was optimisme en realisme. Optimisme bij D66, VVD en CDA omdat zij ervan overtuigd zijn dat zij met z'n drieën snel en stabiel kunnen handelen. Zij hebben er vertrouwen in. En dat zij via verschillende wegen brede overeenstemming in beide kamers en daarbuiten kunnen realiseren. Realisme ook, omdat zij weten dat zij altijd op zoek zullen moeten gaan naar steun voor hun plannen. Dat vraagt een terughoudende en dienende rol van kabinetsleden en coalitiepartijen. Of zoals een van de fractievoorzitters uit de oppositie, in onze gesprekken zo mooi zei, moed en zelfbeheersing. Het tweede deel van mijn werkzaamheden stond, naast het komen tot een coalitieakkoord inclusief een degelijke financiële plaat, in het teken van het vormgeven van deze samenwerking. En de fractievoorzitters en de secondanten hebben de afgelopen weken dan ook intensief gepraat over hun plannen voor Nederland. Waarbij ik als procesbegeleider heb mogen optreden. En het eindresultaat, het coalitieakkoord tussen D66, VVD en CDA, zullen zij later vandaag presenteren. Over de samenwerking doe ik in mijn eindverslag ook enkele aanbevelingen. Het is mijn zinziens van groot belang dat de coalitiefracties en het kabinet in hun dagelijkse werk brede samenwerking zullen opzoeken. En het zou goed zijn als er brede akkoorden worden gesloten over de grote uitdagingen waar dit land voor staat. En ik adviseer dan ook om daarvoor naast de politieke partijen, de maatschappelijke organisaties, op tijd aan tafel te vragen. En dit zal ook wel heel veel vergen van de toekomstige bewindspersonen. Ik raad ze aan een goed koffiezetapparaat te kopen. Maar ze moeten ook in staat zijn om zich persoonlijk wat weg te cijferen. Om te geven en te nemen. Tijdens de vele onderhandelingen die gaan volgen. Het lijkt me ook verstandig om met deze eigenschappen rekening te houden in de selectie van de toekomstige bewindspersonen. En het zou goed zijn als hun gesprekken over die brede samenwerking zoveel mogelijk hier in het hart van de democratie gaan voeren. Want Nederland staat in een nieuwe politieke werkelijkheid. Een werkelijkheid waarin grote vraagstukken samenkomen. Om geopolitieke onzekerheid, groeiende polarisatie en de dringende behoefte aan oplossingen die verder rijken dan partijgrenzen. En in de afgelopen weken heb ik gezien dat D66, VVD en CDA ondanks verschillen in traditie en overtuiging bereid zijn om verantwoordelijkheid te nemen. Niet door de gebruikelijke weg van een klassieke meerderheidscoalitie, maar door te kiezen voor een minderheidscoalitie, die inzet op samenwerking, openheid en bescheidenheid. En die keuze vraagt moed. Want een minderheidskabinet kan niet regeren op de automatische piloot. Het is voortdurend aangewezen op het parlement, op dialoog, op het zoeken van breed draagvlak. En juist daarin ligt ook de kracht. Een politiek die minder draait om winnen of verliezen, maar meer om samen noodzakelijke oplossingen te zoeken voor Nederland. En na vele gesprekken en ook wel wat onderzoek, ik blijf toch een wetenschapper, is het mijn overtuiging dat deze coalitie de basis kan vormen voor een stabiel kabinet. Mits zij consistent en consequent kiest voor samenwerking met andere fracties, medeoverheden en, nogmaals, maatschappelijke partijen. En dat vergt een andere politieke cultuur. Scherp op inhoud, maar warm op de relatie, waarin niet de grote van de coalitie, maar de breedte van de samenwerking telt. Het was voor mij een eer en een genoegen om als informateur te mogen optreden. En dan is nu dan ook het moment aangebroken om mijn eindverslag aan de voorzitter van de Tweede Kamer te overhandigen. En daarna ben ik uiteraard bereid enkele van uw vragen te beantwoorden. Bedankt voor uw aandacht.

BREEDVELD (NOS)

Mevrouw Letschert, u zei net al ‘er is een nieuwe politieke cultuur nodig’ en we u zo horen ook een cultuur van vaak en veelvuldig onderhandelen met oppositiepartijen. Wat geeft u de indruk dat dit dan ook een stabiel kabinet kan zijn wat ook de grote vraagstukken kan oplossen?

LETSCHERT

Dat leid ik met name af uit de gesprekken die ik heb gevoerd in die tweede fase van de formatie. In de eerste fase heb ik met name kennismakingsgesprekken gevoerd en in de tweede fase lag natuurlijk het besluit op tafel dat de drie met elkaar door wilden en toen heb ik natuurlijk ook gesproken over hoe kijk je nou naar deze situatie en hoe ga je dan ook als oppositie jezelf opstellen richting deze drie en daar zijn wat mij betreft ook echt wel uitingen gedaan dat partijen over allerlei onderwerpen waar ze ook een zelfde kijk op hebben met elkaar tot akkoorden willen komen dat zal natuurlijk in de toekomst nadat er een kabinet in functie is, dat zal het moeten bewijzen. Maar daar heb ik wel vertrouwen in. Ook omdat partijen zeggen: uiteindelijk willen wij ook dat we vooruit gaan om de belangrijke onderwerpen die u vanmiddag allemaal zal kunnen gaan lezen en dat is de werkelijkheid die er nu is. En tegelijkertijd als partijen zelf bepaalde thema's en onderwerpen naar voren willen brengen, hebben ze ook de steun van deze drie partijen nodig. Dus je houdt elkaar ook wat vast als je niet met elkaar tot samenwerking komt.

BREEDVELD

Nou is het natuurlijk makkelijk voor oppositiepartijen om iets te steunen wat ze graag willen. Maar daar staan natuurlijk pijnlijke maatregelen tegenover. Bijvoorbeeld om de overheidsfinanciën binnen de perken te houden en wat maakt nou dat je in zo'n constellatie ook die pijn door andere partijen kunt laten nemen?

LETSCHERT

De verschillende fractievoorzitters hebben gezegd dat zij niet alle onderwerpen die aan bod gaan komen in de komende kabinetsperiode met elkaar gaan verbinden. Dus dat er ook bereidheid is om op afzonderlijke thema's met elkaar die stappen te gaan zetten en dat biedt vertrouwen.

BREEDVELD

Ja, maar dat is het scenario van steunen wat je goed vindt en afwijzen wat je niet goed vindt. Maar we hebben fractievoorzitters van oppositiepartijen ook horen zeggen, ja dat gaan we niet doen. We willen wel dingen steunen, maar daar willen we er ook wat voor terug. Bijvoorbeeld minder bezuinigingen op de zorg, ik noem maar wat.

LETSCHERT

Nou ja, dat zal dus ook betekenen dat wat ik net ook zei, dat van het kabinet, maar ook van de fracties in de coalitie, een open houding moet worden gevergd om ook in die samenwerking met elkaar die gesprekken te gaan voeren en dat betekent dus ook dat daar een bepaalde mate van bescheidenheid zal worden geuit en een bereidwilligheid om nogmaals met elkaar, met het parlement, Eerste en Tweede Kamer en ook die brede maatschappelijke partners die daarvoor nodig zijn, tot besluiten te gaan komen en dat zal niet makkelijk zijn, het is anders dan wat we gewend zijn, maar ik heb er wel vertrouwen in dat dat moet kunnen gaan lukken.

BREEDVELD

Is er dan ook ruimte voor deze coalitie, die minderheidscoalitie, om dan oppositiepartijen tegemoet te komen in die plannen?

LETSCHERT

Ja, dat zult u vanmiddag kunnen gaan lezen.

BREEDVELD

Dat ligt dus niet zo vast, in beton gegoten zeggen ze vaak, dat is het dus niet?

LETSCHERT

Nou, de partijen hebben wel een duidelijke koers gekozen. Dat hebben ze ook steeds gezegd, ook in de afgelopen periode, dat ze ook met u in het gesprek waren en ook tegen de fractievoorzitters die op bezoek zijn gekomen. Maar uiteraard op heel veel onderwerpen heb je per definitie in dit land ook de samenwerking nodig met partijen buiten de Kamer. Denk aan akkoorden die gaan over ons sociale zekerheidsstelsel, ook daar, of over stikstofaanpak, dan zul je met verschillende partijen, ook buiten de Kamer, met elkaar tot brede akkoorden proberen te komen en dat geldt nogmaals ook voor de politieke partijen in de Kamers, maar ook voor die maatschappelijke partijen die bereidheid hebben getoond om met elkaar de handen ineen te slaan. En dat is misschien ook waarom die titel, waar sommige mensen wat lacherig misschien over hebben gereageerd, maar het is ook wel echt een motto van aan de slag met elkaar, want je kunt elkaar vast blijven houden in de verschillen die er zijn, maar misschien is het ook wel eens mooi om te kijken waar zijn nou de overeenkomsten en toch ook wel de moeilijke keuzes die gemaakt moeten worden om weer vooruit te kunnen.

BREEDVELD

Is het een experiment wat u betreft? In die zin dat we het niet gewend zijn. Er wordt wel eens verwezen naar Rutte-II, maar voor de rest is Nederland natuurlijk niet gewend om te werken vanuit een minderheidscoalitie. Dus ja, wetenschappelijk gezien zou ik zeggen het is een experiment. Maar als ik kijk naar hoe ook de kiezer zich de afgelopen decennia gedraagt, als ik het zo mag noemen, dan is die best wel zweverig en kiest die ook in verschillende periodes voor andere partijen. Dus wellicht gaan wij dit vaker meemaken en dan is het de vraag: gaan wij nu met elkaar heel zuur kijken naar dit akkoord, naar deze drie partijen of gaan we proberen met elkaar bepaalde stappen te zetten? En ik hoop dat laatste.

BREMER (RTL)

De plannen die straks gepresenteerd gaan worden, daar moet dus over onderhandeld worden, wat u net zelf ook al zei met die oppositie partijen. In hoeverre zijn dit dan de plannen die ook zo uitgevoerd gaan worden?

LETSCHERT

Nogmaals, het is de koers die de drie partijen vanmiddag met het land gaan delen. En ik vanuit hen ook de oprechte wens om die tot uitvoering te brengen, maar uiteraard zal wat ik zei in de opstelling van dit kabinet een houding moeten worden verwacht dat je ook die samenwerking zoekt. Ik heb ook in mijn eindverslag een aantal aanbevelingen gedaan hoe je ook de rol van de Kamer daarin op een wat andere manier zou kunnen positioneren, wat eerder betrekken ook bij beleidsvorming en wetgevingsprocessen. De commissies in de Kamer  een wat sterkere positie geven, zodat je ook op die manier met elkaar kan gaan werken.

BREMER

Ja, dat klinkt natuurlijk heel mooi in theorie. Maar waarom zou je als oppositiepartij zeggen, ja, verhoging van het eigen risico. Dat lijkt me een heel goed plan, dat ga ik steunen?

LETSCHERT

Nou, wat ik het mooiste eigenlijk vond in mijn afgelopen periode, als toch wel die relatieve buitenstaander, is dat je de complexiteiten van de verschillende onderwerpen waar je als kabinet mee aan de slag wilt, pas echt scherp op je tafel krijgt en dus ook ziet hoeveel afhankelijkheden er zitten tussen verschillende onderwerpen en hoe enorm ingewikkeld die financiële uitdaging is. En dan kan je gaan inzoomen op één specifieke maatregel of een andere en dat zal iedereen waarschijnlijk ook wel vandaag en morgen gaan doen en wellicht ook wel met wat negativiteit. Maar je kunt ook gaan kijken naar, ja, wat zijn nou eigenlijk die grote uitdagingen waar deze drie bepaalde keuzes nu hebben neergelegd om daar een antwoord op te geven. En die integraliteit en ook wel de complexiteit die je ziet, ook in het akkoord, ja, die leidt dan uiteindelijk soms tot specifieke maatregelen waar je wat minder gelukkig mee bent. En dan zal in het gesprek met de Kamer worden gekeken, zijn er dan andere varianten mogelijk die nog steeds wel passen bij de richting die dit kabinet op wil gaan? Dan valt daar met hen over te spreken. Dat is ook wat ze steeds uiten. Maar ik hoop, maar dat is natuurlijk maar gewoon mijn naïeve hoop misschien, dat op het moment dat partijen in de samenleving naar dit akkoord gaan kijken, men ook die handreiking ziet en ook wel de moed ziet om vooruit te gaan op toch thema's die de laatste jaren wel heel erg op slot hebben gezeten.

BREMER

Maar u moet ergens het idee gehad hebben, en deze andere drie partijen ook, dat er dus blijkbaar bij de oppositie ook een bereidheid is om vervelende maatregelen te gaan steunen. Want ja, waarom zouden zij dat steunen? Zij werden van tafel weggebonjourd.

LETSCHERT

Ja, nou die bereidwilligheid heb ik bij een aantal partijen zeker gezien.

BREMER

Maar een aantal partijen die samen een meerderheid kunnen vormen?

LETSCHERT

Die op bepaalde deelonderwerpen een meerderheid kunnen gaan vormen. En er is geen partij die heeft gezegd, ik teken bij het kruisje op alles hè, maar we gaan wel de plannen op de meritus bekijken en op die manier, ja, proberen met elkaar toch vooruitgang te krijgen. En kijk, dat dat misschien niet altijd ook voor de camera's op dezelfde manier wordt gezegd, dat geloof ik. Dat is denk ik ook de werkelijkheid waarin de politiek zich op dit moment bevindt. Maar aan mijn tafel heb ik daar toch wel voldoende richting ingekregen om hier met dit advies ook vandaag met overtuiging te kunnen staan.

BREMER

En dan heb je de hobbel Eerste Kamer gehad als nieuwe coalitie, of Tweede Kamer gehad, dan moet je ook nog naar de Eerste Kamer.

LETSCHERT

Ja, en dat hebben we natuurlijk in het verleden ook wel gezien. Dat is niet nieuw.

BREMER

Ja, dus ja, maar ze hebben wel heel weinig zetels daar met z'n drieën.

LETSCHERT

Ja, maar weet je wat ik ook dit land wel gun, is dat we niet alleen maar gaan kijken transactioneel waar ga ik de zetels vandaan halen, maar wat is de inhoud van deze plannen. En zijn die degelijk en gaan die helpen? Dat is uiteindelijk waar volgens mij heel veel burgers in dit land ook naar snakken.

BREMER

Hoe moeilijk was dat besluit om met z'n drieën verder te gaan?

LETSCHERT

Dat was moeilijk, ja. Ik had u ook verteld, voor de kerst, dat was toen die dinsdag, voordat we het kerstreces in gingen, had ik gezegd, nou, we hebben hier nou tien dagen met elkaar over gesproken. Ik merk aan het proces wat ik met jullie begeleid, dat het heel erg nodig is om daar een klap op te geven, omdat dat ook invloed heeft op die vervolgfase. Want op het moment dat er partijen mee aan tafel komen, die ook onderdeel worden van een coalitie, gaan we toch ook een aantal inhoudelijke dilemma's opnieuw moeten afpellen met elkaar, dus dat gaat mijn proces vertragen. Dus ik wil, als we terugkomen van de kerstvakantie, daar een besluit op. En dat heb ik wel een beetje moeten pushen. Ook de dag na de kerst.

BREMER

En hoe ging dat dan, dat pushen?

LETSCHERT

Dat is denk ik de enige keer dat ik zei: oké, nou moet ik een besluit hebben. Als het niet lukt, wat ben ik dan nog aan het doen met jullie? Dan moet ik misschien even weer terug naar Maastricht.

BREMER

Dus u zei gewoon, ik kap er mee als jullie geen besluit nemen?

LETSCHERT

Nou ja, ik ben niet iemand die gauw wegloopt. Maar ik had ook het idee, we hebben alles afgewogen. We weten de implicaties van deze, als het het besluit wordt. Er hoeft geen nieuwe informatie op tafel. Dan is het gewoon een kwestie van neem een besluit. En dat hebben ze gedaan op die, wat was het toen? In de Zwaluwenberg. Ja, die vrijdag.

BREMER

Hoe lang hadden ze daarvoor nodig om dat besluit te nemen? Hoe lang hadden ze daar nog voor nodig na uw dreigement om terug te gaan naar Maastricht?

LETSCHERT

Eén uur.

BREMER

Nog één uur. En dan een laatste vraag. Hoe was de sfeer? Is er nog met deuren geslagen? Of zijn er nog hele ingewikkelde onderwerpen geweest, dat het nog dreigt te klappen? Of dat ze niet meer verder konden?

LETSCHERT

Nou, wat je ziet, wat ik in ieder geval geleerd heb, is dat zoveel thema's met elkaar verbonden zijn. Zowel inhoud, die dilemma's en ook de verschillen die partijen daarin hebben en die financiële plaat, dat woord kan ik inmiddels ook wel dromen, en dat je dus niet zo kan denken, nou van het ene onderwerp gaan we naar het andere. Dus het is toch een proces waarbij uiteindelijk alles moet samenkomen en die ook een beetje heen en weer gaat af en toe.

BREMER

Was er dan één moment dat het echt een beetje spannend dreigde te worden?

LETSCHERT

Nou, niet zo spannend dat ik gedacht heb van nou dit gaat klappen. Ik heb ook wel vaak op momenten dat het moeilijk was in de besprekingen, dat hoort erbij hè, gezegd van ja, er is een enorme verantwoordelijkheid die op jullie schouders drukt en we gaan hier gewoon uitkomen met elkaar. Al hebben we misschien nog een rondje nodig. Misschien nog een keer een nacht, we hebben natuurlijk de laatste dagen lang doorgewerkt. Dan gaat er ook wat vermoeidheid in komen. Dus daar ook goed op letten dat dat allemaal goed gaat. Maar niet met slaande deuren. En ik moet eerlijk zeggen, naast het afpellen van de dilemma's, want dat is het gewoon, hebben we ook heel veel gelachen. En dat hoort er ook bij. Dat je af en toe de slappe lach krijgt om echt hele flauwe dingen. Dus die sfeer wat jullie lezen de hele tijd is echt oprecht. Ja, was er echt. Ja, met het hele team. Je zit niet alleen daar met zijn, wij dan met z'n vieren en met de ambtenaren van AZ, maar je zit natuurlijk ook met de secondanten, mensen van de financiële tafel. Dus er was echt een hele goede sfeer.

VRAAG (SBS)

Gaan we u terugzien als minister?

LETSCHERT

Volgende vraag.

VRAAG

Gaan we u terugzien als minister?

LETSCHERT

Nou, er is oprecht niet over gesproken. Ik heb ook dat zelf niet opgezocht, omdat ik ook vind dat ik hier als informateur een neutrale rol heb gehad. Ik was ook heel blij dat toen we klaar waren met de laatste, toen de avond dat ze naar buiten liepen, dat Dilan zei van goh, ik heb echt het gevoel gehad dat je het voor ons alle drie hebt willen doen. En zo zit ik er ook in. Dus dat heb ik opzij gezet. En ze hebben me wel een mooie rol als kabinetscoach aangeboden. Dus dat is volgens mij het grootste compliment wat ik mee naar huis neem.

VRAAG

En staat u zelf open voor een baanwissel?

LETSCHERT

Nou ja, ik ga nu vooral vandaag naar huis. Even kijken of de kinderen nog weten wie ik ben. En dan de vervolgstappen gaan we zien.

VRAAG

U adviseert in het verslag ook Jetten als formateur. Wat voor indruk heeft u gekregen van zijn leiderschap?

LETSCHERT

Heel veel geduld. Scherp op de inhoud. Op alle thema's gewoon diepe kennis hebben. Ik vind dat heel knap. Dat vond ik trouwens bij alle drie. Bewonderingswaardig dat je dat kan. Ook heel gevoelig voor sfeer. Zit iedereen er goed bij? Ja, echt wel een leider die niet daar voor zichzelf zit, maar gewoon het goede wil doen ook voor het land. Heel betrokken. Heel empathisch. Maar ook wel van een duidelijke richting voor ogen.

VRAAG

Ook op inhoud een premier voor iedereen?

LETSCHERT

Ja. Ja, dat gaat u vanmiddag kunnen lezen.

VRAAG

U adviseert ook in het verslag, zojuist ook, bescheiden opstelling van de coalitie en van bewindspersonen. Nou bleven in het vorige kabinet alle partijleiders in de Kamer. Heeft u daar ook een advies in?

LETSCHERT

Nee, dat is ook echt iets wat ze natuurlijk zelf in hun overwegingen moeten wegen. Bij Henri was natuurlijk heel snel duidelijk dat hij zijn keuze had gemaakt. En ik vind dat wel ook heel verstandig, als ik dat mag zeggen. Maar dat is nogmaals niet mijn advies, dat is zijn eigen keuze. Ook omdat, wat u zult lezen, ik heb best wel wat geschreven over die politieke cultuur en wat daarvoor nodig is. Nou, en hij ademt dat wel uit.

VRAAG

Als u dat zo verstandig vindt van Bontenbal, is het dan niet ook verstandig als Yeşilgöz het zou doen?

LETSCHERT

Daar ga ik echt hen niet in adviseren. Dat is echt voor hen, met hun partijen, en dat gaan ze de komende weken bekend moeten maken.

DE ZOETEN (NIEUWSUUR)

Is dit coalitieakkoord eigenlijk niet meer dan een openingsbod?

LETSCHERT

Met een duidelijke koers, dat wel. Maar wel ook een akkoord waarmee vanaf het moment dat ze geïnstalleerd zijn, de gesprekken zullen starten. En dat is zowel in de Kamer, maar ook met de maatschappelijke organisaties en de medeoverheden. Die hebben we allemaal op bezoek gehad, hebben we bewust ook gedaan in die tweede fase en wat mij daar opviel is dat men eigenlijk ook wel heel erg uitkijkt om weer serieus genomen te worden. Om op tijd te weten waar gaat dit kabinet naartoe, om daar ook nogmaals niet bij alles het kruisje te zetten, wij doen mee. En dat men dat wel een beetje kwijt was geraakt de afgelopen periode. Dus dat zal meteen moeten gaan starten.

DE ZOETEN

U zei ook dat oppositiepartijen bij u misschien net iets anders zeggen dan voor de camera. Waar is bij u milder?

LETSCHERT

Ja, dat denk ik eerlijk gezegd wel. En ik heb dat ook wel eens gevraagd van goh, hoe mooi zou het zijn als je dat ook voor de camera naar elkaar doet. En in de Kamer, maar dat is natuurlijk naïef, dat snap ik.

DE ZOETEN

Ja, maar u denkt eigenlijk dat die bereidheid om samen te werken veel groter is dan gesuggereerd wordt?

LETSCHERT

Ja.

DE ZOETEN

Of bent u zelf naïef?

LETSCHERT

Nee, want ik, nogmaals, dat is in de gesprekken die we met elkaar hebben en ik snap natuurlijk dat een partij ook wil kijken naar, ja, wat is er voor mijn achterban belangrijk, want daar haal je ook je legitimiteit en je steun vandaan, dus het is nogmaals niet een veroordeling van mij dat het zo werkt. En tegelijkertijd, wat ik ook in mijn verslag zeg, op heel veel thema's is er veel meer overeenstemming te vinden dan dat soms in de buitenwereld gedacht wordt, in de manier waarop in de Kamer met elkaar wordt gedebatteerd.

DE ZOETEN

Zijn er ook bepaalde maatregelen die deze drie niet genomen hebben, omdat ze dachten, ja, met z'n drieën vinden we het misschien een goed idee, maar daar krijgen we nooit steun voor?

DE ZOETEN

Ja, dat zult u vanmiddag ook in het akkoord kunnen lezen. Ik denk dat het aan hen is om daar de verdere duiding aan te geven dan aan mij.

VRAAG (EENVANDAAG)

Heeft u als informateur ook echt gevochten voor een meerderheidskabinet?

LETSCHERT

Heb ik gevochten voor een meerderheid? Klinkt alsof... Nou, in die eerste fase hebben we het daar natuurlijk zeker over gehad. Dat was ook natuurlijk wel in die fase daarvoor, hè, is daar natuurlijk ook over gesproken. Dus ik heb wel die vraag weer op tafel gelegd, maar het was ook vrij snel duidelijk, nou, in ieder geval in dat moment na de kerst bij D66, maar ook daarvoor bij VVD, dat daar geen ruimte zat. Dus ik weet niet, ja, vechten, ja.

VRAAG

Nee, u heeft nooit met de vuist op tafel geslagen van, ja, jongens, linksom en meisjes, links, rechtsom. Kom op. Dit is belangrijk. Kom over de brug.

LETSCHERT

Ja, dat is niet mijn stijl om dat op die manier te doen, maar daar zijn wel gesprekken over gevoerd.

VRAAG

Ja, precies. Heeft u er nu alle vertrouwen in dat het vier jaar blijft zitten?

LETSCHERT

Ja.

VRAAG

Gaat u ervan uit?

LETSCHERT

Ga ik wel vanuit. Dat zou ook eens goed zijn voor dit land, want dat is de laatste tijd met de meerderheidskabinetten ook niet gelukt.

VRAAG

Er is u een rol aangeboden als kabinetscoach.

LETSCHERT

Nee, nee.

VRAAG

Dat is toch de premier?

LETSCHERT

Nee, nee, nee. Ook in de humor die we met elkaar hebben.

AKKERMAN (WNL)

Het stuk zoals het er nu ligt, zou u dat omschrijven als een regeerakkoord uit het politieke midden? Of als een centrumrechts regeerakkoord?

LETSCHERT

Die duiding moet u echt bij de politici laten.

AKKERMAN

Maar ja, ik vraag het u nu omdat natuurlijk sommige partijen campagne hebben gevoerd op het moet centrumrechts.

LETSCHERT

Wat ik dan wel wil zeggen, wat ik ook in mijn verslag zeg: bij heel veel thema's kan je niet echt zeggen het is links of rechts. Volgens mij moeten we daar misschien ook wat vanaf stappen. Het heeft... Nee, laat ik het daarbij houden.

AKKERMAN

Zijn er wel binnenkamers bijvoorbeeld afspraken gemaakt over met dit onderwerp gaan we straks die meerderheid zoeken over links, bijvoorbeeld stikstof, klimaat. En bij dit onderwerp asiel, migratie gaan we die meerderheid zoeken over rechts.

LETSCHERT

Afspraken met de oppositie?

AKKERMAN

Nee, met de politieke partijen onderling.

LETSCHERT

Ja, afspraken maken klinkt alsof dat dan een afspraak is wat je op papier bekrachtigt, maar dat je natuurlijk wel met elkaar kijkt van hoe gaan de partijen zich tot deze thema's verhouden. Dat is wel onderdeel van hun werk. Uiteraard.

AKKERMAN

Zijn er bijvoorbeeld ook, de makkelijkste meerderheid vanuit die minderheid is over links met GroenLinks-PvdA, voor de VVD niet aantrekkelijk. Zijn daar gesprekken over gevoerd? Hoe je kunt voorkomen dat je altijd over links moet?

LETSCHERT

Nee, niet op die manier. Nogmaals, wat u gaat lezen vanmiddag, dat zijn keuzes op toch best wel grote opgaven. En dat is niet in de zin van links rechts op die manier besproken.

AKKERMAN

Nog een andere vraag dan. Meestal bij een informateur wordt er toch een beetje zo'n partijfossiel weer opgegraven, dat je denkt, oh, daar heb je die weer. Heeft het u nou toch geholpen dat u iemand van buitenaf was? Nu u het kunt terugkijken op uw tijd als informateur.

LETSCHERT

Ik kan natuurlijk niet helemaal vergelijken hoe iemand anders het deed. Het is heel veel ook achter de schermen. Dat hebben jullie natuurlijk ook gezien. Dus ik heb ook niet die inkijk gehad hoe iemand anders het deed. Als ik het bij mezelf hou, maar dat moet u aan hen ook vragen natuurlijk, misschien wel geholpen dat ik af en toe wat doorprik en doorduw op misschien gewoontes in het Haagse, waarvan ik dan denk, dat is dan misschien een gewoonte, maar je kunt het ook een keer anders doen. En dat is misschien op de vraag die net werd gesteld, ook richting de fractievoorzitters van de andere partij, heb ik echt hele mooie gesprekken mee gevoerd. Ook over van ja, wat kun je nou met elkaar doen om die cultuur te veranderen? En dat kan ik misschien makkelijker zeggen als buitenstaander. Die ook kijkt naar wat er in het Haagse gebeurt en dat is misschien moeilijker te zeggen als ik een oude rot in het vak ben hier en die onderdeel is van hoe die cultuur is ontstaan. Dus daar zit misschien een voordeel. Voor zover mensen die observatie delen

AKKERMAN

En u wilt natuurlijk niks zeggen over die ministervraag, maar voelt u zich nu wel een beetje politica?

LETSCHERT

Nee. Nee. Nee.

VRAAG (BNR)

U noemde dat het belangrijk is om warm te zijn op de relatie en dat ook in tijden van polarisatie, ook in de politiek. Heeft u nou binnenskamers ook geadviseerd in hoeverre de coalitiepartijen ook de rode loper moeten durven uitgooien voor de oppositie?

LETSCHERT

Ja. Dat hoort daar echt bij, want je zult echt met elkaar, op het moment dat je geïnstalleerd bent, zal iedere bewindspersoon die dan start toch naar die Kamer moeten. Dat geldt dus ook voor de coalitiefracties in de kamer, maar ook voor de bewindspersoon om het gesprek aan te gaan van, dit zijn de plannen die we in ons akkoord hebben staan, we hebben 66 zetels, en dat betekent dat we nogmaals niet alleen transactioneel om die zeteltjes te zoeken, maar ook te kijken met elkaar, zijn dit nou de plannen die ook voor u plannen zijn die je met ons wil waarmaken. En dus dat geldt inderdaad, die houding is echt noodzakelijk.

VRAAG

En op een gegeven moment toen GroenLinks-PvdA-leider Jesse Klaver binnenkwam werd er zelfs gespeculeerd dat hij als enige niet naast VVD-leider Dylan Yeşilgöz zat. Hoe rijmt u dat met elkaar, dat die onderlinge relatie nog zeker niet is wat het is geweest? Hoe moet daaraan gewerkt worden?

LETSCHERT

Ja, ook dat vergt in de komende tijd het nader tot elkaar komen en daar zijn, daar is misschien nog wat tijd voor nodig, maar dat is wel heel belangrijk, absoluut. Ik moet zeggen dat de heer Klaver ook naar mij een hele constructieve houding heeft geuit. Ook op het moment dat er wat vragen waren over een bepaalde informatievoorziening, dan belt hij ook om dat even aan te kondigen. Nou, dat zijn allemaal momentjes dat je denkt, ja, zo zou je met elkaar om moeten gaan.

VRAAG

En heeft u hun daarin ook adviezen gegeven dat u zegt, nou, ga nog met z'n tweeën zitten om die relatie te versterken?

LETSCHERT

Ik heb zoveel adviezen gegeven.

VRAAG

En ook hierover?

LETSCHERT

Over alles.

VRAAG

En wat was dat dan op dit gebied? Op deze relatie?

LETSCHERT

Nou ja, maar dat geldt eigenlijk, u zoomt nou in op twee mensen in het bijzonder, maar er is natuurlijk in een campagnetijd heel veel gezegd en gedaan, soms ook met persoonlijke observaties op elkaar en ook daarvoor al in het Kamerwerk. En op een gegeven moment is het dan ook misschien wijs om allemaal daar overheen te stappen, hoe moeilijk dat ook is. Dus om nogmaals te doen wat goed is voor dit land, want daardoor zit je hier.

VRAAG

Nog even tot slot, u zei helemaal aan het begin, mijn academische hart is blij. Betekent dat dat de academische wereld ook vandaag een aantal miljoenen erbij krijgt?

LETSCHERT

Dat gaat u zien vanmiddag.

VRAAG

Ik neem aan dat die had gebloed als er bezuinigingen waren geweest.

LETSCHERT

Ja, dat vond ik het, als het dan gaat over de dilemma's voor mijzelf, dan was het, ik heb me echt oprecht niet met de inhoud willen bemoeien, dus ook, ik heb zelfs een keer gezegd, ja, ik denk dat ik nu de kamer beter uit kan, van dat ze zeiden, nee, dat doet niemand. Ik zeg, oké, maar ik kom natuurlijk uit een bepaalde sector en dat ik ook best wel eens op mijn handen moest zitten, van, oké, dus dat was wel soms lastig. Maar uiteindelijk is het aan deze drie partijen die met elkaar een keuze maken op alle onderwerpen die u terug gaat lezen, waar ze soms ook anders over denken. En ik heb ook wel geleerd hoe moeilijk het is om… 33 dagen lang hebben wij met elkaar in de avonden samengezeten. Ik heb echt met niemand ooit zo lang, zelfs niet met mijn eigen gezin achter elkaar in een ruimte gezeten en dan ook nog eens deze ruimte en dan heel de tijd door alle dilemma's en alle onderwerpen waar je echt ook wel anders naar kan kijken, te moeten afpellen. Dat is super ingewikkeld en dat leidt uiteindelijk vanmiddag tot het akkoord wat er ligt. Ik vind dat echt heel knap.

VRAAG

En wat doet vermoeidheid dan in zo'n proces?

LETSCHERT

Oh, dat doet echt wel iets, ja. Dat is ook waarom ik in het begin ook zei, dat gaan we niet heel vaak doen. Ik had ook het laatste weekend, was het echt wel nodig, omdat die deadline dichterbij kwam. Maar je moet ook op sommige momenten echt even zeggen, nou, even een stukje rondjes lopen in het formatiekwartier. Meer kon je niet, want je kan ook niet echt naar buiten hier. Maar dat is wel, ja, daar moet je echt ook op letten, ook ik als procesbegeleider, van nou, dit is misschien even niet het moment om op dit thema nu door te gaan. We pakken even een ander thema. Of we gaan weer even toch flauwekul met elkaar doen. Dat is ook goed.

VRAAG (TROUW)

Laatste vraag nog over die ruimte waar u het nu over had. Er is in de evaluatie van de vorige formatie geadviseerd om in een andere ruimte te gaan zitten. Iets externs te zoeken. Zou dat ook uw advies zijn voor de volgende keer?

LETSCHERT

Oh ja, ik vind dat zo vervelend om te moeten zeggen, want we zijn zo goed, ja, moet ik dat zeggen, ontvangen en met alle gastvrijheid die erbij hoort en het is heel fijn dat je zo dicht ook op het Kamerwerk zit, dat je heen en weer kan. En dat het ook voor jullie misschien het makkelijker is om de vragen te stellen. En tegelijkertijd is de ruimte op zich... We hebben geen daglicht. En als je dan zo lang intensief bij elkaar zit, zou het wel prettig zijn als je iets meer een omgeving hebt waar dat niet continu de stabiele factor is, laat ik het zo zeggen.

VRAAG

Dan even naar die politieke cultuur waar het al veel over is gegaan. Het lijkt er een beetje op, op basis van wat u zegt, maar ook wat in het verslag staat dat het succes van deze minderheidscoalitie min of meer staat of valt bij die nieuwe cultuur. Klopt dat?

LETSCHERT

Ja.

VRAAG

En dan staat er in dat verslag eigenlijk een hele opsomming met allemaal redenen waarom die politieke cultuur er op dit moment niet naar is om het succesvol te laten zijn. En dan staat er, er is hoop.

LETSCHERT

Ja, er is altijd hoop.

VRAAG

Die behoefte aan cultuurverandering klinkt al vele jaren. Dan is er nu dus blijkbaar hoop, maar is dit dan eigenlijk alleen gebaseerd op hoop?

LETSCHERT

Nee, want ik heb niet voor niks zoveel gesprekken gevoerd de afgelopen tijd. Dus het is meer dan hoop.

VRAAG

Maar waar is die hoop dan op gegrondvest?

LETSCHERT

Op… in de gesprekken, zowel met de coalitiepartijen als met de oppositiepartijen heb ik mogen ervaren.

VRAAG

Een van die dingen is dat de oppositiepartijen volgens u hebben aangegeven, en dat staat ook in het verslag, om plannen op hun meritus te beoordelen zonder alles met elkaar te verbinden. Maar in het verslag staat ook dat oppositiepartijen dat alleen willen als het kabinet geen voorstellen doet die voor hen heel gevoelig zijn, en dan worden er een paar dingen genoemd, sociaaleconomisch beleid, beleid ten aanzien van ouderen, de verruiming van medisch-ethische normering, klassieke grondwettelijke vrijheden. Dan zit je ongeveer op een kwart volgens mij van het hele akkoord. Maakt dat het niet toch heel lastig dan?

LETSCHERT

U zult in het akkoord vanmiddag natuurlijk ook zien waar de partijen koers hebben gekozen. En wat ik net ook in de eerdere beantwoording zei, als je op deelonderwerpen alles met elkaar gaat verknopen om uiteindelijk akkoord te geven op het totaal aan akkoorden die ervoor liggen, ja, dan kom je er niet. En dat zal dus afhangen van het type thema met welke partijen je de vervolgstappen zal kunnen gaan zetten. En dat is wat ik daarmee heb willen uiten.

VRAAG (ANP)

U zei op het begin dat het belangrijk is dat er warme relaties zijn om dit te doen slagen eigenlijk. U zei ook dat de sfeer bij de gesprekken heel goed was. Hoe heeft u ervoor gezorgd dat die sfeer zo goed bleef?

LETSCHERT

Hoe heb ik daarvoor gezorgd? Ja, dat is ook gewoon een beetje hoe je bent misschien. Om te zorgen dat je met elkaar, als je toch zo lang met elkaar opgesloten zit, kun je het maar beter ook een beetje leuk hebben. Dus ik heb daar vanaf dag één best wel wat tijd ook in geïnvesteerd. Ook aan hen gevraagd, wat zijn jullie eigenlijk voor mensen? Wat heb je van mij nodig? Wat heb je van elkaar nodig? Hoe gaan we onderhandelen? Wat zijn dingen die we absoluut niet willen daarin? Wanneer ga je over een grens bij een ander? En wanneer zien we dat? Dus dat zijn gewoon gesprekken in die eerste fase die wel hebben geholpen om daarna daar ook op terug te kunnen pakken. En ook af en toe, we hebben best wel momenten gehad dat we zeiden we gaan even met z’n vieren, dat is ook goed om dat met elkaar te kunnen doen. En wat ik zeg, ze hebben alle drie enorm veel humor. Dus ik lig de helft van de dag ook in een deuk om de dingen die ze zeggen of appen en doen. En dat is ook gewoon heel leuk.

LETSCHERT

Is dat ook een manier voor het nieuwe kabinet om misschien een goede sfeer te houden met oppositie en zo misschien makkelijker aan meerderheden te komen?

LETSCHERT

Ja, kijk uiteindelijk, inhoud en relatie hoort bij elkaar. En dan kun je nogmaals echt anders kijken naar bepaalde inhoudelijke keuzes en dat mag en tegelijkertijd, maar dat heb ik trouwens ook gemerkt in de gesprekken dat iedereen ook zegt, dat achter de schermen, wat wij als burger eigenlijk helemaal niet zoveel zien de relaties onderling eigenlijk heel goed zijn en dat is mijn advies: laat dat dan ook eens voor de schermen zien, want hoe fijn is dat voor de rest van het land dat degenen die de belangrijke beslissingen binnen onze democratie maken, dat wat ze achter de schermen laten zien, ook voor de schermen laten zien.

VRAAG

En dan nog, u was een stuk minder… nou ja, bereid weet ik niet, maar u stond de pers een stuk minder te woord na afloop van alle gesprekken op de dag dan bijvoorbeeld uw voorganger Buma. Is daar een specifieke reden voor geweest?

LETSCHERT

Ik heb het daarover gehad op een gegeven moment dat ik dacht, die uitloop, dat woord kende ik ook nog niet voordat ik hier kwam, ik bleef heel vaak nog zitten en dan waren jullie weg. Dus dat vond ik eigenlijk jammer dat jullie niet op mij bleven wachten.

VRAAG

Nou, het is ook zo dat we regelmatig een appje kregen ‘er is geen uitloop informateur’, dus dan ga je natuurlijk...

LETSCHERT

Oh, dan ga je naar huis. Oh, Eveline! En ik maar denken, niemand is meer in mij geïnteresseerd. Nee, maar ik heb wel natuurlijk gezegd na die eerste twee weken, denk ik, dus ook die week na de kerst, van, ik vind het echt heel flauw dat ik elke keer tegen jullie zeg ja, de sfeer is leuk. En meer niet kon zeggen. Dus dat voelt dan ook zo inhoudsloos. En dus dat was het meer. Want ik ga ook niet tegen jullie inhoudelijke dingen kunnen zeggen, of het is even spannend, of het is even dit. Dat helpt niet voor mijn proces daarbinnen. Dus ik vond het een beetje nutteloos om dan jullie met geen inhoud... Dus dit was niet een keuze van ik ben bang voor jullie. Dat was het niet. Maar meer van, wat is de functie van die uitloop nou op dit moment in het proces? Dat was voor mij de afweging.

VRAAG

En dan nog één laatste vraag. Toch weer om te kijken of u iets zegt over de ministerspost. Stel, er wordt nog meer gesneden in onderwijs dan het vorige kabinet al deed. Is dat dan voor u een stap om te zeggen dan wil ik geen minister worden?

LETSCHERT

Ja, ik kan daar echt geen antwoord op geven. Dat is zo'n hypothetische vraag. Dus die vraag is oprecht niet gesteld. En ik ga vanmiddag lekker naar huis. Maandag weer naar Maastricht. En dan dinsdag nog een debat. En dan zit het erop. Dank jullie wel. Fijne dag.