Letterlijke tekst persconferentie verkenner Koolmees op 11 november 2025

KOOLMEES

Goedenavond. Op de kop af een week geleden stond ik hier ook en had ik net mijn opdracht van de voorzitter ontvangen. Ik ben nu een week verder en heb veel intensieve gesprekken achter de rug en ik kan u melden dat ik mijn opdracht heb afgerond. Ik zal de voorzitter zo meteen het verslag aanbieden. In alle gesprekken met de fractievoorzitters kwam het belang om snel een stabiel landsbestuur te vormen, eenduidig naar voren en daar zijn mijn aanbevelingen ook op gericht. Ook zag ik grote overeenstemming over de problemen die het volgende kabinet moet oplossen. Het gaat in ieder geval om het investeren in woningaanbod en de aanpak van stikstof, asiel en migratie, investeringen in defensie en veiligheid, investeringen in energiezekerheid en klimaat en het verbeteren van het investeringsklimaat voor bedrijven en ondernemers. Het is daarom goed om op zoek te gaan naar een werkbare vorm die op voldoende steun in de Tweede Kamer, maar ook zicht heeft op een meerderheid in de Eerste Kamer. En daarbij zie ik ook dat een grote meerderheid, 99 van 150 zetels, samenwerking met de PVV uitsluit. En een groot deel daarvan ook met Forum voor Democratie. Er lijkt brede steun voor een coalitie te vormen met in ieder geval CDA en D66, de twee grootste winnaars van deze verkiezingen.

Om tot een meerderheidscoalitie te komen zullen bij D66 en CDA in ieder geval twee partijen moeten aansluiten. Er is ook brede steun om daarbij in ieder geval naar de VVD te kijken. En veelgenoemde potentiële partners zijn vervolgens GroenLinks-PvdA en JA21. Voor het oplossen van de eerder genoemde problemen is echter ook wetgeving nodig die met succes door zowel de Tweede als ook de Eerste Kamer kan worden aangenomen. En daar in de Eerste Kamer spelen GroenLinks-PvdA en BBB een sleutelrol. Brede samenwerking is dus onontbeerlijk om tot oplossingen te komen. En daarom is mijn advies om D66 en CDA samen een positieve agenda te laten opstellen. Deze partijen zijn de enige partijen die, buiten PVV en FVD, geen blokkades in de samenwerking hebben opgeworpen en die bovendien zelf niet geblokkeerd worden. Partijen dus die een meerderheid in de Tweede Kamer en de Eerste Kamer dichterbij kunnen brengen. En dit is de eerste stap in het verwerven van breed draagvlak.

Ik ben blij dat D66 en CDA bereidheid hebben getoond om hiermee aan de slag te gaan. Dat vraagt van hen dat ze compromissen verkennen en op zoek gaan naar overeenstemmingen in plaats van verschillen. En dat ze dat willen doen is te prijzen. In de agenda die ze gaan schrijven zullen zij contouren van het beleid opnemen dat zij voor zich zien in de komende kabinetsperiode. En ook waarvan zij verwachten in beide Kamers tot een meerderheid te kunnen komen. Mijn advies is om, gegeven de brede wens om snel tot een nieuw kabinet te komen, daar drie weken de tijd voor te nemen. Daarna kunnen andere partijen beoordelen of zij aanknopingspunten zien om hier aan mee te werken.

Dan nog een slotwoord. Het is begrijpelijk dat alle partijen kort na de verkiezingen en de campagne sterk zijn gericht op hun eigen standpunten en opvattingen. Opvattingen die twee weken geleden de keuze van hun kiezers in het stemhokje bepaalden. Tegelijkertijd hebben de gekozenen in een vertegenwoordigde democratie de verantwoordelijkheid meer te doen dan de opvattingen van hun kiezers te verwoorden. Zij dragen ook een verantwoordelijkheid voor het overkoepelende belang van Nederland. En dat betekent samenwerken in Den Haag en daarbuiten met medeoverheden, sociale partners, uitvoeringsorganisaties en het bedrijfsleven. Ik wil hen dan ook oproepen om dat te blijven doen. Om zo te komen tot een stabiel kabinet dat in de komende vier jaar oplossingen voor de grote problemen in dit land kan vinden. En dank u wel, dan wil ik nu graag het verslag aanbieden aan de voorzitter.

Ik heb de voorzitter beloofd dat ik donderdag bij het debat aanwezig zal zijn om ook vragen te beantwoorden van de partijen over mijn advies. Ik wil nu graag een paar vragen beantwoorden. Maar als ik te politieke vragen krijg, dan wil ik die graag bewaren voor donderdag voorbij het debat. Ik vind het netjes om eerst de Kamer te woord te staan.

WIESSING (NOS)

U zegt dat het zijn twee partijen die beide geen blokkades hebben opgeworpen. Maar heeft D66 niet toch een blokkade opgeworpen waardoor er niet met JA21 verder kan worden geformeerd?

KOOLMEES

Er is geen blokkade opgeworpen. Er is wel een voorkeur uitgesproken om niet met de combinatie D66, VVD, CDA en JA21 te gaan onderhandelen. En met name ook met de combinatie van drie rechtse partijen. Dat zal u ook zien, dat kunt u ook lezen in het verslag. Maar er is geen blokkade op een partij opgeworpen.

WIESSING

Maar ook niet intern wat sterker dan naar buiten leek?

KOOLMEES

Ik heb alles opgeschreven wat tegen mij gezegd is. Dat zult u ook vinden in het verslag, zowel in het hoofdverslag als in de bijlagen. En daar is geen harde blokkade richting JA21 opgeworpen.

BREMER (RTL)

Is dit niet uitstelgedrag? Want over drie weken sta je toch nog steeds voor de keus over rechts of over links?

KOOLMEES

Nou wat ik net al zei in mijn inleiding. Het is wel belangrijk dat je breed draagvlak hebt. Zowel in de Tweede Kamer als in de Eerste Kamer. Verschillende varianten die ik heb verkend blijven hangen op 75 zetels bijvoorbeeld. Dan is de vraag, is dat een meerderheid ja of nee? Nou, het is in ieder geval bescherming tegen moties van wantrouwen. Maar geen meerderheid, dus je hebt altijd meer partijen nodig. En het is ook belangrijk om draagvlak te hebben in de Eerste Kamer. En wat ik ook al zei in mijn inleiding, daar zijn GroenLinks Partij van de Arbeid met 14 zetels en BBB met 13 zetels relevante factoren. Dus om ook succesvol te zijn in het vinden van breed draagvlak zul je deze eerste stap moeten zetten. Om daarna verbreding te gaan zoeken.

BREMER

En is dit dan een beetje zo'n proeve van een regeerakkoord zoals Kok in 1994 schreef?

KOOLMEES

Nee, Kok ging pas na 100 dagen onderhandelen die proeve schrijven. Dit is echt een agenda op vijf onderwerpen, waar twee partijen die in het politieke centrum zitten en zowel links kunnen kijken als rechts kunnen kijken, contouren van hun beleid kunnen gaan maken, waar ze vervolgens steun kunnen gaan vinden bij andere partijen.

BREMER

U zei net aan het einde, de partijen die ik sprak waren sterk gericht op eigen standpunten en opvattingen. Heeft u het idee dat mensen nog te veel in hun verkiezingsstand zijn blijven hangen?

KOOLMEES

Nou, blijven hangen weet ik niet. Maar het is maar twee weken geleden nu, de verkiezingen. En de campagne is lang geweest en de opvattingen zijn stevig geweest. Dus ik begrijp ook wel dat toen ik die gesprekken voerde vorige week woensdag en donderdag, was het een week na de verkiezingen, dat ook nog wel veel adrenaline, zal ik maar zeggen, in de lijven zat. Maar ik denk dat het wel belangrijk is om na die verkiezingen na te gaan denken over hoe gaan we een stabiel landsbestuur vormgeven, iets wat alle partijen ook aangeven bij mij aan tafel, dat ze dat belangrijk vinden.

BREMER

En is dat dan een oproep aan sommige partijen om misschien blokkades los te laten?

KOOLMEES

Dat is een oproep aan alle partijen.

BREMER

En niet aan één partij in het bijzonder?

BREMER

Oké, en nog een laatste vraag. Waarom zit de VVD niet bij deze twee?

KOOLMEES

Daar heb ik wel over nagedacht natuurlijk. De afpelsom, de afpelmethode, is dat deze twee partijen, dus D66 en CDA, allebei hebben gewonnen bij de laatste verkiezingen. Allebei geen blokkade hebben op een andere partij en ook niet door een andere partij zijn uitgesloten en vanuit het politieke centrum kunnen opereren. Dus daarom vanuit links en rechts kunnen zoeken naar verbreding van het draagvlak. En dat is denk ik belangrijk in die eerste stap. Dat je direct begint een bepaalde kant op. Dat is mijn conclusie uit mijn gesprekken van afgelopen week. Dan loopt het wel heel snel vast door blokkades.

BREMER

Maar dan ligt er straks dus een stuk en dan komt bijvoorbeeld de VVD erbij en die zegt, nou, dan wil ik nu gaan heronderhandelen op dat stuk. Dan kan je eigenlijk weer van vooraf aan beginnen.

KOOLMEES

Nou ja, zo zou je het kunnen zien. Ik denk niet dat dat het geval is. Ik denk dat er nu... Kijk, al deze thema's die zijn genoemd ook door bijna alle fractievoorzitters, zijn natuurlijk onderwerpen die al een aantal jaren stilliggen. Waar al heel veel rapporten over zijn geschreven. Waar al heel veel analyses over zijn gemaakt. Waar zelfs wetsvoorstellen over zijn geschreven. Waar ook, naar mijn idee, relatief snel keuzes in kunnen worden gemaakt, waarvan ook D66 en CDA ook kunnen nadenken als ze hun voorstellen opschrijven, hoe ga ik dan ook andere partijen verleiden om daar aan mee te doen. Dus ik zie het niet als een heronderhandeling of een opening van onderhandeling. Ik zie het zal ik maar zeggen, hoe gaan we bouwen aan een agenda waarvan alle partijen zeggen dat dit de problemen zijn die opgelost moet worden.

VRAAG (DE TELEGRAAF)

Zou u deze periode van drie weken eigenlijk als een soort afkoelperiode bijvoorbeeld omschrijven zodat partijen wat tijd kunnen kopen om inderdaad misschien een draai te maken.

KOOLMEES

Nee, ik zie het echt als een eerste stap in de formatie. Een eerste stap om langs de lijnen van de inhoud, zoals Herman Tjeek Willink dat altijd zo mooi zei, langs de lijnen van de inhoud een stap vooruit te zetten en ik denk dat dit de meest kansrijke methode is om ook verder te kunnen komen.

VRAAG

Welke partij zou nou eigenlijk de grootste draai uiteindelijk moeten maken? Is dat bijvoorbeeld de VVD die dan weer op de wagen moet springen?

KOOLMEES

Het past mij niet om partijen te commentariëren, dat is aan de partijen zelf. Ik heb gewoon uitgevraagd bij alle fractievoorzitters. Wat zijn de voorkeuren? Welke meerderheidsvarianten zijn er mogelijk? En dan heb je de optelsom gemaakt. Wat is nu mogelijk? Ik heb nog een verdiepend gesprek gevoerd afgelopen vrijdag met zowel Rob Jetten als Joost Eerdmans. En met Dilan Yeşilgöz en Jesse Klaver. En ik heb het nu geconstateerd dat er zoveel inhoudelijke verschillen zijn, dan wel blokkades, waardoor starten met een meerderheidsvariant nu niet voor de hand ligt. Dus vandaar ook dat ik voor deze weg kies, om langs de lijnen van de inhoud het op te gaan bouwen de komende periode. Dus ik zie het echt als de eerste stap in een verbreding van de agenda later.

VRAAG

Ziet u het ook niet als een risico door nu twee partijen echt bij elkaar te zetten en de andere nog buiten de boot te houden?

KOOLMEES

Dat zou een risico kunnen zijn, maar wat ik net al zei in reactie op mevrouw Bremer, is de partijen weten natuurlijk prima waar de andere partijen voor staan. Dus als ze compromissen maken, als ze samen gaan onderhandelen, en mijn ervaring is overigens dat er best wel grote verschillen bestaan tussen D66 en CDA, dat je natuurlijk ook wel met een schuin oog moet kijken naar andere partijen, om te kijken hoe ga ik die partijen ook verleiden om aan te sluiten. Dan sluit ik helemaal niet uit dat dan nieuwe onderhandelingen volgen, dat lijkt me ook wel voor de hand liggen eerlijk gezegd. Maar je hebt wel een basis waarop je verder kunt gaan. Het is ook geen compleet regeerdakkoord, het is gefocust op die vijf onderwerpen die ik net heb genoemd, plus een financieel kader, wat de basis moet vormen voor een regeerakkoord. Later.

VERWEIJ (ALGEMEEN DAGBLAD)

(onverstaanbaar, red.) Is dit dan een noodgreep die u nu doet, om deze twee partijen met elkaar aan de tafel te zetten?

KOOLMEES

Nou, noodgreep is het niet. Ik heb het afgepeld, zoals ook Herman Tjeenk Willink altijd deed, formeren is faseren. Ik heb eerst geconstateerd dat er op dit moment meerderheidsvarianten, en die zijn meerdere genoemd, dus de brede middencoalitie, D66, CDA, VVD, GroenLinks-PvdA, of de variant met JA21, dus D66, VVD, CDA, JA21, of de variant D66, CDA, GroenLink-PvdA, JA21, ChristenUnie, dat al die varianten nu niet op een meerderheid kunnen rekenen, omdat er nu geen opening is om over die variant te praten. Dat betekent dat je automatisch terugvalt in een andere variant. Daarvan lijkt het mij verstandig, gegeven blokkades, gegeven verschillende inhoudelijke standpunten, om die vanaf onderaf op te bouwen vanuit D66 en CDA.

VERWEIJ

Vindt u dat er te weinig verantwoordelijkheidsgevoel is bij de politieke partijen?

KOOLMEES

Nou, ik vind wel dat er, wat ik heel positief vind, ik ga hem anders formuleren, wat ik heel erg positief vind is dat iedereen unisono bij mij aangeeft, we moeten snel een stabiel landsbestuur hebben.

VERWEIJ

Die woorden zijn misschien wat hol?

KOOLMEES

Ja, want we moeten op al die thema's die ik net heb genoemd, asiel en migratie, stikstof, woningbouw, defensie, investering in de economie, willen wij een positieve agenda neerleggen. Dus het positieve van deze ronde vind ik dat er eigenlijk best wel veel overeenstemming is over waar het over zou moeten gaan. En dan constateer ik wel dat het inhoudelijke verschillen zijn die overbrugd moeten worden. En daar past wel mijn oproep bij. Je krijgt nooit helemaal je zin. Je zal altijd compromissen moeten sluiten, altijd water bij de wijn moeten doen, om gezamenlijk eruit te komen in het landsbelang.

VERWEIJ

Deze twee partijen hebben 44 zetels samen. Heeft u er vertrouwen in dat er uiteindelijk een meerderheid samen te stellen valt?

KOOLMEES

Een variant… ik hoop dat er een kabinet uitkomt. Ik denk ook dat de verantwoordelijkheid is, sterker geformuleerd, dat de verantwoordelijkheid is van de partijen in de Tweede Kamer, om daar een kabinet uit te maken. Dat zou kunnen zijn een meerderheidsvariant. Het zou ook een andere vorm kunnen zijn. Het zou ook een minderheidsvariant kunnen zijn met bijvoorbeeld goede afspraken met andere partijen om toch te komen tot een meerderheid in de Tweede Kamer en in de Eerste Kamer. En nogmaals, dat benadruk ik ook wel, omdat in de Eerste Kamer, de Eerste Kamer zit tot medio 2027, is GroenLinks-PvdA groot met 14 zetels en BBB heeft 13 zetels. Dus als je zicht wil hebben op een meerderheid in de Eerste Kamer, dan zul je ook breder met andere partijen politieke afspraken moeten maken.

VERWEIJ

Een laatste vraag. Waarom is die meerderheid in de Eerste Kamer zo belangrijk voor u? Want dat is eigenlijk de afgelopen jaren helemaal niet geweest en dat ging best prima, toch?

KOOLMEES

Ja, de afgelopen jaren is dat zo. Ik heb ook andere jaren meegemaakt toen ik zelf nog Kamerlid was of minister was. Ik denk dat de afgelopen jaren relatief weinig is omgebogen. Dat er weinig controversiële wetsvoorstellen in de Eerste Kamer hebben gelegen. Dat eigenlijk sinds corona dat het geval is. Terwijl ik me ook nog goed kan herinneren dat ik zelf financieel woordvoerder was in de constructieve oppositie zat, in Rutte-II, toen waren we juist nodig om tot een meerderheid te komen in de Eerste Kamer. Niet voor de Tweede Kamer, maar voor de Eerste Kamer. En de Eerste Kamer stemt natuurlijk over alle wetten, maar ook over alle begrotingswetten en het belastingplan. En wil je iets voor elkaar krijgen, zul je toch ook iets met geld moeten. Dat betekent ook dat de begrotingswetten en het belastingplan zullen moeten worden aangenomen in de Eerste Kamer. En ik weet dat dat best wel wat werk kost om die meerderheden te vinden.

STANS (NIEUWSUUR)

Meneer Koolmees, u heeft een week lang gesprek gevoerd met heel veel partijen. Wat zegt het u dan dat u uiteindelijk van al die partijen u uiteindelijk maar kunt beginnen of de voorzet kunt geven dat twee partijen een begin van die formatie gaan doen met dus maar 44 zetels, terwijl u zegt er moet worden gekeken naar iets dat een breed draagvlak heeft ook in de Tweede Kamer.

KOOLMEES

Dat geeft aan dat het landschap ontzettend ingewikkeld is. Wat ik al eerder gezegd heb deze week dat het een hele complexe puzzel is. Ook omdat er vanuit verschillende hoeken blokkades of ja, blokkades zijn om met elkaar samen te werken. Waardoor het heel moeilijk is om uit de Tweede Kamer een meerderheid te vinden. Ik zei net al ook in mijn inleiding 99 zetels van de 150 sluiten samenwerking met PVV en 77 met het Forum voor Democratie uit. Dus dat betekent eigenlijk dat om een meerderheid te vinden in de resterende zetels, je nog maar 120 zetels over hebt, zal ik maar zeggen. En dat betekent dus dat het heel ingewikkeld is om daaruit een meerderheid te vinden. En dat zie je dus ook in deze fase.

STANS

Maar u had het net ook over het overkoepelend belang dat voorop moet staan. Zijn dan de blokkades tegen of van de VVD zo hoog dat zij gewoon niet als derde partij kunnen aanschuiven nu?

KOOLMEES

Nee, ik heb geformuleerd, ik heb gekozen voor de twee grootste winnaars van de verkiezingen, die allebei niemand hebben uitgesloten. En zelf ook niet worden uitgesloten door anderen. En die vanuit het politieke centrum kunnen opereren. Het is heel duidelijk Yeşilgöz heeft zowel bij u als ook bij mij aan tafel gezegd ik ga niet samen in een kabinet zitten met GroenLinks-PvdA. Dat is een politiek feit. Dat heb ik aan te nemen in de zin van dat is meermaals tegen mij gezegd. Maar dat betekent ook dat je moet gaan nadenken hoe je misschien op een andere manier samenwerking tot stand kunt brengen. Want nogmaals, ik zei het net ook al op de Eerste Kamer, ook daar zul je toch samenwerkingsafspraken moeten maken om tot meerderheden te kunnen komen voor wetgeving, voor begrotingen, voor belastingplannen.

STANS

Maar als het begin al zo moeilijk is, ziet u dan dat het wel eens een hele lange formatie kan worden, een hele ingewikkelde, want dit is alleen maar het begin wie met wie wil gaan praten?

KOOLMEES

Nou ja, dat is ook wel inderdaad mijn ervaring uit zowel 2017 als 2021 toen ik zelf deelnam aan de formatie. Daarom lijkt het me ook niet gedienstig om nu te beginnen met vier partijen bij elkaar in een hok zetten als je bijna zeker weet dat dat spaak gaat lopen. Want dan heb ik, is mijn ervaring, gaan de verhoudingen verzuren, worden de emoties alleen maar hoger en ben je steeds verder van huis. Dus ik denk dat het juist verstandig is om met een positieve agenda, waar zitten de overeenkomsten? Wat kan er wel veranderd worden in het land? Om die stappen te zetten vooruit. En daarmee voorkom je ook dat gelijk in de eerste fase de verhoudingen verzuurd zijn en er een hele lange formatie uit gaat rollen. En dan hoopt u dus dat iemand na een paar weken ontdooit en je met een grotere club kunt gaan schrijven en werken aan een coalitie?

KOOLMEES

Ik heb het niet over één individu. Ik denk dat het geldt voor alle politieke partijen die betrokken zijn met deze formatie. Als alle politieke partijen aangeven dat zij een stabiel landsbestuur willen, dan zullen er compromissen moeten worden gesloten. En zal er moeten worden gezocht naar samenwerking. En zal er moeten worden, de oude klassieke uitspraak, zal er over schaduwen heen gesprongen moeten worden. En dat is wel heel relevant om te komen tot dat brede draagvlak. Het gaat ook over onderwerpen, asiel en migratie, energietransitie, investering in defensie 2035, die meer zijn dan één kabinetsperiode. Het gaat over langjarige transities, waar je een breed draagvlak voor nodig hebt. En dat kan ik me nog herinneren uit mijn pensioentijd.

VRAAG (SBS)

Meneer Koolmees, u noemt heel vaak hoe belangrijk die Eerste Kamermeerderheid is. Die is er ook sneller met GroenLinks-PvdA, dat noemde u ook. Waarom is dan uw advies niet om die richting op te gaan?

KOOLMEES

Omdat ik ook zie, in het verslag zult u lezen, als u het straks gaat lezen dat ik wel die variant heb verkend en dat daar nu op dit moment geen voorkeur voor is. Dus dat betekent ook dat die variant nu afvalt. En dus dat er een andere variant over moet blijven om die eerste stap te kunnen zetten.

VRAAG

Ook noemt u best wel behoorlijk grote thema's waar ze op papier een richting in moeten zoeken of over eens moeten worden. Van een aantal van die thema's weten we al dat het lastig wordt een meerderheid te vinden in in ieder geval de Tweede Kamer. Hoe zijn jullie dan tot die thema’s of bent u tot die thema's gekomen en waarom zoveel?

KOOLMEES

Het zijn thema's die door heel veel, niet door alle, maar door heel veel fractievoorzitters vorige week tegen mij zijn verteld. Er zijn heel veel thema's die ook in de brieven die u ook heeft gezien van de partijen die aan mij zijn overhandigd tijdens de gesprekken, zijn opgeschreven. Dus al deze thema's, kijk u maar naar de brieven van D66, VVD, CDA, al deze thema's worden daarin genoemd. Dat is ook de reden geweest waarom ik ze opgenomen heb in de opdracht.

VRAAG

Maar het is niet zo dat u dan dacht, oké het wordt wel heel moeilijk om meerderheden te vinden op al deze thema's, laten we ze iets compacter maken?

KOOLMEES

Nou het zijn grote thema's waar veel politieke verschillen over bestaan en waar al langjarig een fors debat over is, niet alleen in de politiek, maar ook in de samenleving. Dus tegelijkertijd zeg ik net ook al, er zijn heel veel rapporten over geschreven, er zijn heel veel conceptwetsvoorstellen over gemaakt. En ik denk ook wel dat het tijd is om daarin keuzes te maken.

VRAAG

Nog één vraag, u noemt het een aantal keer al een positieve agenda die opgesteld moet worden. Was het een verzoekje van de heer Jetten?

KOOLMEES

Nee, dat is een zelfverzonnen term. Ik zei net ook al, ik denk dat het belangrijk is om te zoeken naar niet alleen het uitvergroten van de verschillen, maar ook het zoeken naar waar de overeenstemming zit. En ik denk oprecht dat er tussen heel veel partijen ook heel veel overeenstemming is te vinden in hoe we deze problemen op kunnen lossen.

VRAAG (BNR)

Ja, u zei blij dat D66 en CDA bereidheid hebben getoond om mee te werken. In hoeverre was die bereidheid bij andere partijen in deze fase?

KOOLMEES

Ik heb niet alle partijen dit gevraagd. Voor deze variant bedoelt u dan, hè? Ik heb niet alle partijen dit gevraagd. In het verslag kunt u ook lezen dat ik daar wel nog gesprek over heb gevoerd met mevrouw Yeşilgöz afgelopen maandag. Maar ik heb gekozen voor deze twee partijen. Nogmaals vanuit de argumentatie, de twee verkiezingswinnaar, maar ook vanuit de argumentatie dat er geen blokkade ligt op één andere partij, want dat verkleint namelijk automatisch de mogelijkheden. En ik denk dat dat onverstandig is in deze fase.

VRAAG

En dan toch even voor het spoorboekje in hoeverre heeft u het bij de VVD aangegeven? Iemand moest het maken.

KOOLMEES

Ik ben op tijd, hè, voorzitter?

VRAAG

Heeft u dan op maandag bij de VVD aangegeven van, nou, we kiezen nu niet voor de VVD in deze ronde? Of hoe ging dat gesprek?

KOOLMEES

Ik heb drie individuele gesprekken gehad met achtereenvolgens meneer Bontenbal, mevrouw Yeşilgöz en de heer Jetten. Dus middags nog een Teams, een Webex-call gehad daarover. Daar hebben we deze variant ook besproken. Dat zult u ook keurig kunnen teruglezen in het verslag, zo meteen.

VRAAG

En u zei, ik heb ook andere jaren meegemaakt. Het landschap is ontzettend ingewikkeld geworden. Brede samenwerking, desondanks onontbeerlijk. Ja, u bent eerder verkenner geweest, u zei het net al, 2021. Wat zijn de verschillen tussen nu en toen?

KOOLMEES

Nou, ook in 2021 was er nogal sprake van een gepolariseerd landschap kan ik mij herinneren. Ik werd verkenner en tijdens, of vlak voor het debat van 1 april, toen de foto werd gemaakt, Pieter Omtzigt, functie elders, zal ik maar zeggen. Dus tot toen was er ook al sprake van een hoop emotie en een hoop polarisatie. En ik zei net al in een eerdere vraag die werd gesteld, ik denk dat het verstandig is om niet in de eerste fase weer die tegenstellingen op te zoeken, maar juist te zoeken naar de overeenstemming en een positieve agenda om vooruit te kunnen kijken, in plaats van in tegenstellingen te blijven hangen. Dat is ook wel mijn ervaring uit 2017 als 2021.

VRAAG

En denkt u dat dit verkenningsproces op deze manier nog wel houdbaar is, nu ook het landschap zo versnipperd is? Er werd ook eerder gesproken, moet de koning niet meer terugkomen bijvoorbeeld.

KOOLMEES

Daar ga ik al helemaal niet over. Dat laat ik aan de Tweede Kamer.

VRAAG]

En dan tot slot, drie weken de tijd, en dan daarna kunnen de andere partijen beoordelen of ze aanknopingspunten zien. Hoe moeten we dat zien? Zijn dat één, twee pagina's?

KOOLMEES

Ik denk dat het wel, eerlijk gezegd, ik heb geen vormvereiste meegegeven. Dat moeten de twee partijen zelf uitmaken. Maar ik denk dat op sommige onderwerpen, twee, drie pagina's niet voldoende zal zijn. Op andere onderwerpen wel. Dus dat zullen de twee partijen moeten gaan doen.

VRAAG (ANP)

Ja, meneer Koolmees, over het vervolgproces eigenlijk voornamelijk. U schrijft in uw advies dat u zegt één of meerdere informateurs. Heeft u nog een voorkeur?

KOOLMEES

Nee.

VRAAG

Moeten dat bijvoorbeeld mensen zijn van beide politieke partijen?

KOOLMEES

Dat laat ik over aan de politieke partijen. Dat zullen zij naar verwachting donderdag doen in het debat waar ik bij aanwezig zal zijn.

VRAAG

Maar u heeft natuurlijk eerder ook zowel solo als in een duo gedaan. U heeft daar geen wijze lessen uit die u nu aan de partijen kunt delen?

KOOLMEES

Nee. Nee, nee, nee. Ik heb er geen opvattingen over. In mijn eentje was het ook heel leuk met de mensen van de bureau kabinetsformatie. Met z'n tweeën, met mevrouw van Ark en ook met Johan Remkes was het ook heel leuk. Dus ik heb er geen hele verstandige dingen over te zeggen.

VRAAG

Maar wat is dan het voornaamste wat die informateur of informateurs zo meteen over drie weken op moeten leveren?

KOOLMEES

De contouren van een agenda langs die vijf lijnen, inclusief de hoofdlijnen van het financiële kader. Ik denk dat het ook heel belangrijk is om dat ook mee te sturen. Want het moet wel betaald worden natuurlijk ook. Zeg ik als oud-financieel woordvoerder. Die agenda moet worden opgeleverd. En die zal moeten worden opgeleverd aan de voorzitter voor, nou ik denk, het debat in de Tweede Kamer.

VRAAG (DE VOLKSKRANT)

Ja, denkt u dat er een kabinet mogelijk is zonder de VVD?

KOOLMEES

Ik heb een, ik heb gevraagd… ik ga het anders formuleren. Er zijn een aantal partijen geweest die ook de variant hebben neergelegd D66, CDA, GroenLinks-Partij van de Arbeid, JA21, ChristenUnie. Die heb ik ook in mijn ronde langs de fractievoorzitters ook langs gehad. Daarvan zegt bijvoorbeeld de ChristenUnie ‘met onze drie zetels willen wij geen regeringsverantwoordelijkheid nemen. We willen niet in een kabinet stappen’. Toen zij vijf zetels hadden in Rutte-III, ze hadden een hele zware belasting voor een kleine fractie. Dus vanuit dat optiek is die variant hier ook weggevallen. En er is ook geen voorkeur voor JA21 voor deze variant.

VRAAG

Ik vraag dit omdat u, naar mijn idee, de VVD nu wel in de ideale positie zet, terwijl zij het probleem veroorzaken. Zij hebben de meeste blokkades. En zoals hier al eerder is opgemerkt, gaan nu de twee middenpartijen onderhandelen en dan kan de VVD later aanhaken en allemaal weer extra eisen gaan stellen als voorwaarde om mee te doen. En daarmee beloont u eigenlijk toch wel problematische opstelling van de VVD.

KOOLMEES

Als u het niet erg vindt, dan laat ik alle kwalificaties voor u. Ik ben gevraagd om neutraal…

VRAAG

Nee, maar ik wil graag even de strekking dat u daar even op reageert dan.

KOOLMEES

Nou, alle kwalificaties laat ik voor u. Ik denk dat het van belang is dat je zoekt naar een bredere meerderheid. Dat daar meerdere partijen naast D66 en CDA zich moeten aansluiten. Ik heb het ook genoemd in mijn inleiding, ik heb hem hier voor me liggen. Er is ook brede steun om daarbij in ieder geval naar de VVD te kijken. En veelgenoemde potentiële partners zijn vervolgens GroenLinks-PvdA en JA21. Dus ik zou maar zeggen, ook door al mijn gesprekken met alle fractievoorzitters, zijn dit de partijen die het meest zijn genoemd als potentiële coalitiepartners. En daar, als verkenner, heb ik het mee te doen.

VRAAG

Ja, maar goed, ik vraag me dan toch af wat dit dan oplost. Want je krijgt twee scenario's. Of D66 en CDA gaan drie weken praten en komen met heel obligate teksten, waar werkelijk niemand het mee oneens kan zijn. Of ze gaan echt onderhandelen en dan moeten ze kaarten op tafel leggen en echt al compromissen sluiten, waar vervolgens niet alleen de VVD, maar ook JA21 en GroenLinks-PvdA later kunnen zeggen, oh, jullie hebben dat al weggegeven, maar wij willen nu nog meer. En dat is heel nadelig. Dus vanuit CDA, GroenLinks, D66 is het riskant…

KOOLMEES

Dat is ook zo.

VRAAG

… om al echt te gaan onderhandelen. Dus u loopt hiermee toch misschien heel erg het risico dat het inderdaad maar drie weken uitstel wordt en dat er daarna niks is opgelost.

KOOLMEES

Ik heb ook in mijn inleiding gezegd, ik ben blij dat D66 en CDA bereidheid hebben getoond om hiermee aan de slag. Dat vraagt van hen dat ze compromissen verkennen en op zoek gaan naar overeenstemming in plaats van verschillen. En dat ze dat willen doen is te prijzen. Omdat, ik ben het wel met u eens, het is wel ook een politiek risico natuurlijk dat deze twee partijen nemen. En tegelijkertijd is het de eerste stap richting een bredere meerderheid in de beide kamers.

VRAAG

Een vraag nog. Waarom vindt u de Eerste Kamer zo belangrijk? Want als de formatie klaar is, zit die nog maar één jaar. En daarna heb je eigenlijk, als we dan even weer uitgaan gaan van vier jaar, dus nog drie jaar en andere Eerste Kamer met een samenstelling die je nu nog niet kent.

KOOLMEES

Daar zitten dus twee elementen in die ik relevant vind om mee te wegen. De eerste is inderdaad, tot medio ‘27 zit deze samenstelling er en daarna weet je het niet. Dus dat is een onzekerheid die daarin zit. De andere is dat je tot medio ‘27 alle begrotingswetten, belastingplannen, maar ook alle wetgeving die je tot stand wil brengen om vaart te maken en mijn ervaring is, ook uit eerdere kabinetten, dat juist dat eerste jaar heel belangrijk is om vaart te kunnen maken in je beleidsagenda en daarmee is dus de positie en de meerderheden in de Eerste Kamer zijn relevant zijlicht voor deze formatie. Dat betekent helemaal niet dat je daar je coalitie van moet laten afhangen. Je moet wel nadenken over hoe ga je dan de samenwerking daarin vormgeven en hoe ga je op zoek naar meerderheden daarin. En dat gat kan heel groot zijn, dus daar moet je terdege rekening mee houden aan de voorkant, vind ik.

LENSOM (EENVANDAAG)

Er lijkt in het verslag en ook in de aanpak toch iets door te klinken van ergernis aan de houding van de VVD. Omdat erin staat, de VVD had hier graag bij aangesloten. Niet de ergernis bij u, maar bij de andere partijen die bij u aan tafel hebben gezeten. Klopt die constatering?

KOOLMEES

Wat in het verslag staat, klopt. De VVD heeft ook...

LENSOM

Dat ze graag hadden aangesloten?

KOOLMEES

Ja, dat hebben ze ook aangegeven.

LENSOM

Dat het ook uit ergernis voortkomt, deels?

KOOLMEES

Nee, vanuit een andere inschatting van wat op dit moment verstandig is.

LENSOM

Oké, en dan een andere vraag.

KOOLMEES

Bij mij zit geen enkele ergernis. Ik heb hele interessante, leuke gesprekken gehad afgelopen week.

LENSOM

Nee, bij de andere partijen heb ik het dan over. Hebben jullie ook het gehad over een optie van een minderheidskabinet of een manier waarbij je werkt met wisselende meerderheden?

KOOLMEES

Ik heb aan alle partijen gevraagd de voorkeur voor meerderheidsvarianten en ook voor minderheidsvarianten. Daar werd in mijn verkenningsronde bijna unisono gezegd, de voorkeur gaat uit naar een meerderheidsvariant, maar we kunnen een minderheidsvariant niet uitsluiten. Dat heb ik ook zo opgeschreven in het verslag. Dus die opties liggen, wat mij betreft, allemaal open voor de vervolgfase van deze formatie.

VRAAG (NU.NL)

Ja, meneer Koolmees. U zei vorige week bij de eerste persconferentie van dat partijen…  het was wel de bedoeling dat ze zouden gaan bewegen, die partijen. Dat is niet gebeurd, hè? Dat kunnen we constateren, nee? Heeft u nog wel een soort van informele extra opdracht meegeven, jongens, jullie krijgen nu drie weken om dit te gaan doen, maar dat u ook zegt tegen VVD: er moet wel schot in de zaak komen, ook vanuit de partijen die nu niet aan tafel zitten.

KOOLMEES

Maar dat is helemaal niet mijn positie. Mijn positie als verkenner is om de verschillende mogelijkheden, opties en routes te verkennen. En te kijken wat naar mijn idee de meest verstandige route is om een formatie te starten. Dat is mijn opdracht. En aanstaande donderdag in het debat zullen ongetwijfeld alle politieke partijen een opvatting hebben over de positie van anderen en wat eventuele varianten zullen zijn. Maar dat is niet aan mij, dat is echt aan de politieke partijen.

VRAAG

En nu staat nog in het verslag van Jetten, las ik snel, of las mijn buurman van Trouw snel dat hij ook pleit voor een combinatie met GroenLinks-PvdA, ChristenUnie en JA21.

KOOLMEES

Dat is de variant die ik net ook heb genoemd.

VRAAG

Ja, maar goed, dat is ChristenUnie die wil niet, zei u. Maar het gaat er meer om dat Jetten dan aangeeft dat hij dus best bereid is om ook met JA21 te praten.

KOOLMEES

Dat klopt, maar dat is ook de eerste vraag van nu, over er is geen blokkade op JA21. Er is een sterke voorkeur om niet met drie rechtse partijen en 75 zetels in een kabinet te zitten. Maar er is geen blokkade op de partij JA21.

VRAAG

Oké, maar wat is dan het verschil tussen een blokkade bijvoorbeeld enerzijds of liever niet in een coalitie anderzijds? Want ziet u bijvoorbeeld GroenLinks-PvdA en VVD wel als een echte blokkade?

KOOLMEES

Nou, dat heb ik net ook gezegd. Mevrouw Yeşilgöz heeft zowel bij u als bij mij aangegeven echt niet met GroenLinks-PvdA in een kabinet te gaan zitten. En ik heb met Yeşilgöz drie keer gesproken deze week, afgelopen week. En drie keer kwam bevestiging van dat standpunt. Dus daar heb ik het ook mee te doen. Dat is ook een politiek feit dat ik heb meegenomen in mijn afweging om tot dit advies te komen.

VRAAG

En tot slot, wat zou nou de grootste winst zijn de komende drie weken, wat u betreft?

KOOLMEES

Dat er een hele mooie positieve agenda komt die verschillen overbrugt en een mooie bodem biedt voor vervolg naar een breedgedragen, stabiel kabinet wat de grote problemen oplost.

VRAAG

Mag ik dat een beetje plat slaan tot uitstel eigenlijk? Of tijd rekken?

KOOLMEES

Nee, dat mag u echt niet plat slaan.

VRAAG

Nee, ook niet?

KOOLMEES

Nee, echt niet. Ik vond mijn zin mooier.

VRAAG

Ja, dat wel.

KOOLMEES

Dank u wel, fijne avond.